Kısaca: Variste kalıtımın payı gerçektir ve büyüktür. 134 ailenin muayene edilerek incelendiği bir çalışmada çocukta varis görülme oranı, iki ebeveyn de varisliyse %90; tek ebeveyn varisliyse kızlarda %62, erkeklerde %25; hiçbir ebeveyn varisli değilse %20 bulunmuştur. Ama iki şey önemli: hiçbir ebeveyni varisli olmayanlarda bile oran beşte bir, ve tek bir “varis geni” yok — 493.519 kişilik bir analizde varisle ilişkili 30 ayrı genom bölgesi saptanmıştır. Yatkınlık devralınır; hastalığın ne zaman ve ne kadar ilerleyeceği büyük ölçüde değiştirilebilir etkenlere bağlıdır.

Varis kalıtsal mı? Kısa cevap
Evet — ama devralınan şey “varis” değil, varise yatkınlıktır. Kalıtımla geçen, toplardamar duvarının ve içindeki tek yönlü kapakçıkların yapısal dayanıklılığıdır. Bu yapı görece zayıfsa, aynı yük altında kapakçıklar daha erken yetersiz kalır ve kan geriye kaçmaya başlar.
Bu yüzden ailede varis öyküsü olan kişilerde tablo genellikle daha erken yaşta ve daha az tetikleyiciyle ortaya çıkar. Mekanizmanın ayrıntısı için varis neden olur ve venöz yetmezlik yazılarımıza bakabilirsiniz.
Ailede varis varsa risk ne kadar?
Bu sorunun en çok atıf alan cevabı 1994 tarihli bir Fransız çalışmasından gelir. Çalışmanın değeri tasarımında: araştırmacılar aile öyküsünü sormakla yetinmemiş, 134 ailede toplam 402 kişiyi — hastaları, eşlerini ve dört ebeveyni — tek tek muayene etmiştir.
| Ebeveyn durumu | Çocukta varis oranı |
|---|---|
| İki ebeveyn de varisli | %90 |
| Tek ebeveyn varisli — kız çocuk | %62 |
| Tek ebeveyn varisli — erkek çocuk | %25 |
| Hiçbir ebeveyn varisli değil | %20 |
Çalışmanın tasarımı neden önemli?
Karşılaştırma grubu olarak hastaların eşleri seçilmiş. Bu akıllıca bir tercihtir: eşler aynı evde yaşar, benzer beslenir, çoğu zaman benzer hareket düzenine sahiptir. Böylece aradaki fark büyük ölçüde yaşam tarzına değil, kalıtıma bağlanabilir hâle gelmiştir.
Dikkat çeken ikinci nokta, tek ebeveyn varisliyken kız ve erkek çocuk arasındaki büyük farktır (%62’ye karşı %25). Bu, kalıtımın tek başına çalışmadığını; gebelik ve hormonal etkenler gibi kadına özgü yüklerle birleştiğini düşündürür. Ayrıntısı gebelikte varis ve hormonlu yöntemler yazılarımızda.
Bu rakamları nasıl okumalı?
Dürüst olmak gerekirse: bu oranlar bir ömür boyu risk hesabı değildir. 1994’te, tek merkezde, 134 ailede yapılan bir muayene çalışmasının bulgusudur. Yön doğrudur ve defalarca başka çalışmalarla desteklenmiştir; ancak kesinliği sınırlıdır. “Annemde de babamda da var, demek ki ben de %90 ihtimalle olacağım” diye okumak yanlış olur.
Tablonun en öğretici satırı aslında en alttaki: hiçbir ebeveyni varisli olmayanlarda bile oran %20. Yani ailede kimse yoksa bile beş kişiden biri varis geliştiriyor.
Tek bir “varis geni” yok: 30 ayrı bölge
Varis, tek bir gendeki bozukluğun aktarıldığı klasik bir kalıtsal hastalık değildir. 2019’da Circulation dergisinde yayımlanan, İngiltere’de 493.519 kişinin verisini kullanan kapsamlı bir çalışmada varisle ilişkili 30 yeni genom bölgesi saptanmıştır. Bu bölgeler damar gelişimi ve iskelet/uzuv biyolojisiyle ilgili yolaklara işaret etmektedir.
Pratik anlamı şudur: varis çok genli (poligenik) bir yatkınlıktır. Bu yüzden “ailede var mı?” sorusunun cevabı, herhangi bir genetik testten daha kullanışlıdır. Günlük uygulamada varis için rutin genetik test yapılmaz; aile öyküsünü sormak yeterlidir.
Aynı çalışmadan beklenmedik bir bulgu: boy
Aynı analizde, diğer risk etkenlerine göre düzeltme yapıldıktan sonra bile boy uzunluğu bağımsız bir risk etkeni olarak çıkmıştır: boyu en uzun çeyrekte olanlarda risk, en kısa çeyrektekilere göre 1,74 kat (%95 güven aralığı 1,51–2,01). Araştırmacılar, bunun rastlantı olmadığını göstermek için ayrıca nedensellik analizi yapmış ve boyun varisle nedensel ilişkisine dair kanıt bulmuştur.
Mantığı sezgiseldir: ayak bileğinden kalbe kadar olan kan sütunu uzadıkça, toplardamar kapakçıklarının taşıdığı basınç da artar. Boy değiştirilebilir bir şey değil; ama uzun boylu ve ailesinde varis olan birinin belirtileri erken ciddiye alması için bir neden sayılabilir.
Kalıtım kader mi?
Hayır. Devralınan şey bir başlangıç noktası; hastalığın ne zaman ortaya çıkacağını ve ne kadar ilerleyeceğini belirleyen şey ise büyük ölçüde o noktanın üzerine binen yüktür. Yatkınlığı olan bir kişide değiştirilebilecekler şunlardır:
| Değiştirilemeyen | Değiştirilebilen |
|---|---|
| Aile öyküsü | Kilo |
| Cinsiyet | Hareketsizlik — uzun süre ayakta veya oturarak kalmak |
| Yaş | Düzenli yürüyüş ve baldır kası çalışması |
| Boy | Gebelikte ve sonrasında alınan önlemler |
| Geçirilmiş derin ven trombozu | Basınçlı çorap kullanımı (uygunsa) |
Özellikle mesleği gereği uzun süre ayakta kalanlarda bu fark belirgindir; ayrıntısı ayakta çalışanlarda varis yazımızda. Hareket tarafı için varis egzersizleri, destek tarafı için varis çorabı.
Ailemde varis var, ne yapmalıyım?
Herkese tarama önerisi var mı?
Açık söyleyelim: ailesinde varis olan ama hiçbir şikâyeti ve görünür bulgusu olmayan kişiler için düzenli ultrason taraması öneren bir program yoktur. Şikâyetsiz bir kişiye yıllık Doppler çektirmek gerekli değildir.
Aile öyküsünün asıl değeri tarama değil, eşik düşürmedir: aynı belirti, ailesinde varis olan birinde daha erken değerlendirilmelidir.
Değerlendirme istenmesi gereken durumlar
- Görünür damar çıkmaya başladıysa — ince kılcal damarlar dahil (bkz. kılcal varis).
- Gün sonunda bacakta ağırlık, şişlik veya kramp varsa ve sabah geçiyorsa.
- Gebelik planlıyorsanız — önlemler gebelik öncesinde konuşulursa daha etkilidir.
- Uzun süre ayakta çalışan bir işe başlıyorsanız — başlangıçta alınan önlem sonradan tedaviden kolaydır.
- Ailede genç yaşta derin ven trombozu öyküsü varsa — bu ayrı bir başlıktır ve pıhtılaşma eğilimi açısından araştırılması gerekebilir.
Şikâyetlerinizi önce kendiniz gözden geçirmek isterseniz varis öz-değerlendirme testi ve bacak şikâyetleri yol haritası yardımcı olabilir.
Aile öyküsüyle açıklanamayacak belirtiler: Tek bacakta ani başlayan şişlik, ısı artışı ve ağrı derin ven trombozu olabilir; buna nefes darlığı veya göğüs ağrısı eklenirse 112‘yi arayın. Ayak bileği çevresinde renk koyulaşması, ciltte sertleşme veya iki haftada kapanmayan bir yara ileri evre bulgusudur ve beklemeden değerlendirilmelidir. Varis damarından kanama olursa bacağı yukarı kaldırıp basınç uygulayın ve acile başvurun. Bunların hiçbiri “ailede de vardı, normaldir” diye geçiştirilmemelidir.
Çocuğuma geçer mi?
Yatkınlık geçebilir; ama yukarıdaki tablo bunun otomatik olmadığını gösteriyor. Sizde varis varsa çocuğunuzun riski artar, özellikle kız çocuklarında. Buna karşılık ne zaman ortaya çıkacağı ve nereye kadar ilerleyeceği hâlâ açık uçludur.
Çocuk ya da ergenlik çağında yapılabilecek özel bir işlem yoktur; anlamlı olan, ileride tetikleyici dönemler geldiğinde (uzun süre ayakta çalışma, gebelik, hızlı kilo alımı) bunun akılda tutulmasıdır. Erkeklerde varis genellikle daha geç fark edilir; aile öyküsü olan erkeklerde bu gecikme daha da uzayabilir.
Kliniğimizde bu konuya yaklaşımımız
İstanbul Beylikdüzü’ndeki muayenehanemizde aile öyküsü, ilk görüşmede ayrıntılı sorulan başlıklardan biridir: kimde, hangi yaşta başladığı ve ne düzeyde ilerlediği. Bu bilgi, aynı belirtinin ne kadar acele değerlendirilmesi gerektiğini belirler.
Bulgu varsa durum renkli Doppler ultrason ile netleştirilir; yoksa koruyucu önlemler kişinin yaşam ve çalışma düzenine göre planlanır. Tedavi seçenekleri için varis tedavileri, bölgedeki kapsam için İstanbul’da varis tedavisi sayfamıza bakabilirsiniz.
İlgili Videolar
İlgili Blog Yazıları
İlgili Sayfalar
Sık Sorulan Sorular
Varis kalıtsal mı?
Kalıtımın payı gerçektir, ama devralınan şey “varis” değil varise yatkınlıktır: toplardamar duvarının ve kapakçıkların yapısal dayanıklılığı. Yatkınlık varsa tablo daha erken yaşta ve daha az tetikleyiciyle ortaya çıkabilir.
Annemde ve babamda varis var, bende de olur mu?
134 ailenin muayene edilerek incelendiği bir çalışmada iki ebeveyn de varisliyse çocukta varis oranı %90 bulunmuştur. Ancak bu bir ömür boyu risk hesabı değil, 1994 tarihli tek merkezli bir çalışmanın bulgusudur. Yön güçlü, kesinlik sınırlı.
Sadece annemde var, risk ne kadar?
Aynı çalışmada tek ebeveyn varisliyken oran kız çocuklarında %62, erkek çocuklarında %25‘ti. Aradaki fark, kalıtımın gebelik ve hormonal etkenler gibi kadına özgü yüklerle birleşmesiyle açıklanıyor.
Ailemde hiç varis yok, yine de olur mu?
Evet. Aynı çalışmada hiçbir ebeveyni varisli olmayanlarda bile oran %20‘ydi. Uzun süre ayakta kalmak, kilo, gebelik ve yaş tek başlarına varis geliştirmeye yeter.
Varis için genetik test yaptırmalı mıyım?
Hayır. Varis tek bir genin hastalığı değil; 493.519 kişilik bir analizde varisle ilişkili 30 ayrı genom bölgesi bulunmuştur. Günlük uygulamada rutin genetik test yapılmaz; aile öyküsünü sormak daha kullanışlıdır.
Ailede varis varsa düzenli ultrason çektirmeli miyim?
Şikâyeti ve görünür bulgusu olmayan kişiler için düzenli tarama öneren bir program yoktur. Aile öyküsünün değeri taramada değil eşik düşürmededir: aynı belirti, ailesinde varis olan birinde daha erken değerlendirilmelidir.
Boyun varisle ilgisi var mı?
İngiltere’de 493.519 kişinin verisiyle yapılan çalışmada, diğer etkenlere göre düzeltme yapıldıktan sonra bile boyu en uzun çeyrekte olanlarda risk 1,74 kat (GA 1,51–2,01) bulunmuştur. Ayak bileğinden kalbe uzanan kan sütunu uzadıkça kapakçıklara binen basınç artar.
Yatkınlığım varsa yapabileceğim bir şey var mı?
Evet, ve etkisi küçük değil. Kilo kontrolü, uzun süre hareketsiz ayakta/oturur kalmamak, düzenli yürüyüşle baldır kasını çalıştırmak ve uygunsa basınçlı çorap, yatkınlık üzerine binen yükü azaltır. Yatkınlık sabittir; yük değiştirilebilir.
Çocuğuma geçer mi, şimdiden bir şey yapmalı mıyım?
Yatkınlık geçebilir ama otomatik değildir. Çocukluk veya ergenlik çağında yapılacak özel bir işlem yoktur; anlamlı olan, ileride tetikleyici dönemler geldiğinde (uzun süre ayakta çalışma, gebelik, hızlı kilo alımı) bunun akılda tutulmasıdır.
Kaynaklar
- Cornu-Thénard A, ve ark. Importance of the familial factor in varicose disease: clinical study of 134 families. J Dermatol Surg Oncol, 1994
- Fukaya E, ve ark. Clinical and Genetic Determinants of Varicose Veins. Circulation, 2019 (UK Biobank, 493.519 kişi)
- Incidence of chronic venous disease in the Edinburgh Vein Study. J Vasc Surg Venous Lymphat Disord, 2016
- NHS — Varicose veins
- MedlinePlus (NIH) — Varicose Veins
- Türk Kalp ve Damar Cerrahisi Derneği



