Ayakta Çalışanlarda Varis: Neden Sık Görülür, Vardiya İçinde Ne Yapılabilir?

· Prof. Dr. Yusuf Kalko

✓Tıbbi inceleme: Bu içerik, Kalp ve Damar Cerrahisi Uzmanı Prof. Dr. Yusuf Kalko tarafından incelenmiştir. · Güncelleme: 15 Kasım 2026

Kısaca: Mesaisinin büyük bölümünü ayakta geçiren kişilerde varis daha sık görülür. Danimarka’da 8.664 çalışanın 12 yıl izlendiği çalışmada, ayakta ya da yürüyerek çalışanlarda varis nedeniyle hastaneye yatış riski 1,78 kat bulunmuştur. Ama tablo kader değil: bu çalışmada ayakta çalışmanın payı yaklaşık beşte bir; geri kalanı kalıtım, kilo, gebelik gibi etkenlerdir. Vardiya içinde baldırı çalıştırmak ve uygun basınçlı çorap şikâyetleri azaltabilir. Bacakta şişlik, ağrı ya da görünür damar yerleşmişse değerlendirme gerekir.

Ayakta çalışanlarda varis riski: kadınlarda RR 1,82, erkeklerde 1,75 (anlamlı değil), birleşik 1,78; sağlık çalışanlarında sıklık yüzde 25
Ayakta çalışma ile varis arasındaki ilişki: risk oranları ve güven aralıkları.

Uzun süre ayakta durmak gerçekten varis yapar mı?

Bu, muayenede en çok duyduğum sorulardan biri — ve cevabı “evet” ile “hayır” arasında bir yerde. Ayakta çalışmak varisin tek nedeni değildir, ama riski ölçülebilir biçimde artıran etkenlerden biridir.

Kanıt ne diyor?

En güçlü veri, Danimarka’da yapılan ileriye dönük bir çalışmadan geliyor. 20–59 yaş arası 8.664 çalışan 12 yıl boyunca izlenmiş; mesaisinin en az %75’ini ayakta ya da yürüyerek geçirenler, diğer çalışanlarla karşılaştırılmış. Sonuçlar sigara, vücut kitle indeksi, ağır kaldırma ve (kadınlarda) doğum sayısına göre düzeltilmiş:

GrupRisk oranı (%95 güven aralığı)Ne anlama geliyor
Kadın çalışanlar1,82 (1,12–2,95)Anlamlı artış
Erkek çalışanlar1,75 (0,92–3,34)Aynı yönde, ama güven aralığı 1’i içeriyor — istatistiksel olarak anlamlı değil
Birleşik1,78 (1,19–2,68)Anlamlı artış
Varis nedeniyle hastaneye yatış riski. Kaynak: Tüchsen ve ark., Occupational and Environmental Medicine, 2006.

Aynı çalışmanın ikinci bulgusu daha da kullanışlı: ayakta çalışmaya atfedilebilen pay, çalışma çağındaki varis vakalarının yaklaşık %22’si olarak hesaplanmış. Yani beş vakadan birinden fazlası mesleğe bağlanabiliyor — ama geri kalan dörtte üçü başka etkenlerden kaynaklanıyor.

Varisi başlatır mı, belirtileri mi artırır?

İkisi birden, ama farklı şekillerde. Yukarıdaki çalışma yeni hastalık gelişimini gösteriyor. Belirti tarafında ise ilişki çok daha net: Birleşik Krallık Ulusal Sağlık Servisi (NHS), varis şikâyetlerinin “uzun süre ayakta kaldıktan sonra kötüleşebileceğini, bacaklar yukarıda dinlenince hafifleyebileceğini” belirtir. Pratikte hastalar bunu zaten bilir — akşam ayakkabı dar gelir, çorap lastiği iz bırakır.

Hangi meslekler daha çok etkileniyor?

Ortak payda meslek adı değil, mesainin ne kadarının ayakta ve az hareketle geçtiğidir. Sürekli yürüyen bir kurye ile tezgâh başında neredeyse hiç adım atmayan bir kişi aynı kategoride değildir; ikincisi daha zorlanır.

  • Sağlık çalışanları: 9 çalışmanın birleştirildiği 2025 tarihli bir meta-analizde sağlık çalışanlarında varis sıklığı %25 (%95 güven aralığı %18–31) bulunmuştur. Aynı analizde kadın olmak, ailede varis öyküsü ve doğum yapmış olmak öne çıkan risk etkenleriydi.
  • Öğretmenler — ders boyunca ayakta, sınırlı hareket alanı
  • Kuaför ve berberler — uzun süre sabit duruş, sık öne eğilme
  • Satış danışmanları, kasiyerler, esnaf — vardiya boyunca tezgâh başında
  • Aşçı, garson, fırıncı — ayakta ve çoğu zaman sıcak ortamda
  • Üretim bandı çalışanları — sabit noktada, tekrarlayan hareket
  • Cerrahlar ve ameliyathane ekibi — uzun süren vakalarda saatlerce hareketsiz duruş

Bu listede olmamak koruma anlamına gelmez. Masa başında uzun süre oturmak da benzer bir soruna yol açar; NHS’in önerileri arasında “ayaklar yukarıda değilse uzun süre oturmayın” maddesi de vardır.

Neden oluyor? Baldır pompası

Bacak toplardamarlarındaki kan, kalbe doğru yukarı gitmek zorundadır. Bunu sağlayan iki mekanizma vardır: damar içindeki tek yönlü kapakçıklar ve baldır kaslarının kasılması. Baldır kası her kasıldığında derin toplardamarları sıkar ve kanı yukarı iter — buna baldır pompası denir.

Hareketsiz ayakta durmak bu pompayı devre dışı bırakır. Kas kasılmayınca kan bacakta birikir, toplardamar içindeki basınç yükselir. Bu basınç uzun vadede kapakçıkları zorlar; kapakçık yetersiz kaldığında kan geri kaçmaya başlar ve venöz yetmezlik tablosu yerleşir. Görünür varisler bu sürecin dışarıdan fark edilen yüzüdür.

Dikkat edilecek nokta şu: yürümek ayakta durmaktan iyidir. Sorun ayakta olmak değil, kasların çalışmamasıdır.

Vardiya içinde yapılabilecekler

1) Baldırı çalıştırın

Yerinizden ayrılamadığınız zamanlarda bile pompayı çalıştırabilirsiniz:

  1. Parmak ucuna kalkma: Ayakta dururken topukları kaldırıp indirin. Saatte birkaç kez, 10–15 tekrar.
  2. Ağırlık aktarma: Sabit durmak yerine ağırlığı bir ayaktan diğerine aktarın; mümkünse bir ayağı alçak bir basamağa koyup değiştirin.
  3. Ayak bileği çevirme: Oturma fırsatı bulduğunuzda ayak bileğini açıp kapatın.
  4. Kısa yürüyüşler: Mesai içinde birkaç dakikalık yürüyüş, aynı sürede ayakta beklemekten daha iyidir.

Daha kapsamlı bir program için varis egzersizleri yazımıza bakabilirsiniz.

2) Basınçlı çorap — bu konuda doğrudan kanıt var

Ayakta çalışan ve venöz yetmezliği olan 114 kişiyle yapılan bir çalışmada üç ay boyunca sınıf II basınçlı çorap kullanımı, hem şikâyetlerde hem gün içi bacak şişmesinde anlamlı azalma sağlamıştır. Aynı çalışmada denenen kauçuk zemin paspasları bu etkiyi göstermemiştir.

Önemli uyarı: basınç sınıfı ve ölçü kişiye göre belirlenir. Bacakta atardamar tıkanıklığı olanlarda basınçlı çorap uygun olmayabilir. Seçimi hekiminize yaptırın — ayrıntılar varis çorabı yazımızda.

3) Ayakkabı ve zemin

Tamamen düz tabanlı ayakkabı da yüksek topuk da baldır pompasını zayıflatır; yüksek topukta ayak bileği hareketi kısıtlandığı için kas yeterince kasılmaz. Mesai boyunca giyilecek ayakkabının topuğu alçak ama var olmalı, tabanı yastıklı olmalıdır. Sert zeminde çalışılıyorsa aralarda zemin değiştirmek yardımcı olabilir.

Vardiya sonrası ve evde

  • Bacakları kalp seviyesinin üstüne kaldırın. NHS’in önerisi de budur: 15–20 dakika yastık üzerinde uzanmak, gün içinde biriken sıvının geri dönmesini kolaylaştırır.
  • Düzenli yürüyüş. Mesaide ayakta kalmak egzersiz yerine geçmez; baldır pompasını asıl çalıştıran ritmik yürüyüştür.
  • Kiloyu kontrol edin. Fazla kilo karın içi basıncı artırarak bacak toplardamarlarına binen yükü büyütür.
  • Çok sıcak ortamdan kaçının. Uzun sıcak duş, sauna ve hamam damarları genişletir; şikâyetler artabilir.
  • Sigarayı bırakın. NHS, sigaranın damarlara zarar verdiğini belirterek varis şikâyeti olanlarda bırakılmasını önerir.

Bunlar “mesai yorgunluğu” değildir — hekime başvurun: Tek bacakta ani başlayan şişlik, ısı artışı ve ağrı derin ven trombozu olabilir; buna nefes darlığı veya göğüs ağrısı eklenirse 112‘yi arayın. Ayrıca varis damarı üzerinde kızarık, sert, ağrılı bir şerit (yüzeyel tromboflebit), ayak bileği çevresinde renk koyulaşması, ya da iki haftada kapanmayan bir yara (venöz bacak ülseri) gecikmeden değerlendirilmelidir. Varis damarından kanama olursa bacağı yukarı kaldırıp basınç uygulayın ve acile başvurun.

Varis yerleşmişse ne yapılır?

Önlem almak mevcut varisi geri döndürmez; genişlemiş damar kendiliğinden eski hâline gelmez. Buradan sonrası değerlendirme işidir.

İlk adım renkli Doppler ultrasondur; hangi damarda, hangi düzeyde kaçak olduğunu gösterir. Sonuca göre basınçlı çorapla izlem, kapalı yöntemler veya kılcal damarlar için farklı seçenekler gündeme gelir. Şikâyetlerinizin hangi tabloya işaret ettiğini önce kendiniz gözden geçirmek isterseniz bacak şikâyetleri yol haritası ve varis öz-değerlendirme testi yardımcı olabilir.

Sık karıştırılan iki nokta: bacakta ağırlık ve şişlik her zaman varis demek değildir (ayak ve bacak şişmesi yazısına bakın), ve kılcal (örümcek ağı) varis ile asıl varis farklı tablolardır. Erkeklerde varis genellikle geç fark edilir; ayrıntısı erkeklerde varis yazımızda.

Ayakta çalışanlarda sık karşılaşılan üç yanlış

“Bacağım şişiyorsa su içmeyi azaltmalıyım”

Tam tersi. Gün içi bacak şişmesi sıvı fazlalığından değil, toplardamardaki basınç artışından kaynaklanır. Su kısıtlaması şişliği azaltmaz; idrar söktürücüyü hekim önermeden kullanmak ise kan basıncını ve tuz dengesini bozabilir.

“Varis çorabını sadece şikâyetim olunca giyerim”

Basınçlı çorabın işlevi önleyicidir; gün içinde basınç birikmeden, sabah ayağa kalkmadan önce giyilmesi beklenir. Akşam bacak şiştikten sonra giymek hem zordur hem beklenen faydayı vermez.

“Ayakta çalışıyorum, zaten egzersiz yapmış oluyorum”

Ayakta durmak egzersiz değildir. Baldır pompasını çalıştıran şey kasın ritmik kasılıp gevşemesidir; sabit duruşta kas sürekli gergin kalır ve pompa işlevi görmez. Mesaiden sonra kısa bir yürüyüş, sekiz saat ayakta durmanın yerini tutar.

Kliniğimizde bu konuya yaklaşımımız

İstanbul Beylikdüzü’ndeki muayenehanemizde ayakta çalışan kişilerde değerlendirme, şikâyetin mesleğe bağlı geçici bir zorlanma mı yoksa yerleşmiş bir venöz yetmezlik mi olduğunu ayırmakla başlar. Renkli Doppler ultrason bu ayrımı yapar.

Çalışma düzeni değiştirilemediğinde bile yapılabilecekler vardır; basınç sınıfı ve kullanım süresi kişiye göre planlanır. Bölgedeki hizmetlerimizin kapsamı için İstanbul’da varis tedavisi sayfamıza, genel çerçeve için damar hastalıkları sayfamıza bakabilirsiniz.

İlgili Videolar

Varis nedir, nasıl tedavi edilir▶ Varis Nedir, Nasıl Tedavi Edilir? Toplardamar tıkanıklığı belirtileri▶ Toplardamar Tıkanıklığı Belirtileri ve Tedavisi Varis tanı ve tedavisi▶ Varis Tanı ve Tedavisi

İlgili Blog Yazıları

Varis Çorabı: İşe Yarar mı, Nasıl Seçilir, Kaç Saat Giyilir? Varis Çorabı: İşe Yarar mı, Nasıl Seçilir, Kaç Saat Giyilir? Varis Egzersizleri: Hangi Spor İyi Gelir, Nelerden Kaçınmalı? Varis Egzersizleri: Hangi Spor İyi Gelir, Nelerden Kaçınmalı? Bacakta Ağırlık, Şişlik ve Kramp: Hangi Damar Hastalığının Belirtisi? Bacakta Ağırlık, Şişlik ve Kramp: Hangi Damar Hastalığının Belirtisi? Bacak Şikâyetleri Yol Haritası: Hangi Belirti Neyin İşareti? Bacak Şikâyetleri Yol Haritası: Hangi Belirti Neyin İşareti? Kılcal (Örümcek Ağı) Varis: Tehlikeli mi, Nasıl Geçer? Kılcal (Örümcek Ağı) Varis: Tehlikeli mi, Nasıl Geçer? Venöz Bacak Ülseri (İyileşmeyen Bacak Yarası): Nedenleri ve Tedavisi Venöz Bacak Ülseri (İyileşmeyen Bacak Yarası): Nedenleri ve Tedavisi

İlgili Sayfalar

Sık Sorulan Sorular

Uzun süre ayakta durmak kesin olarak varis yapar mı?

Kesin değil, ama riski artırır. Danimarka’da 8.664 çalışanın 12 yıl izlendiği çalışmada, mesaisinin en az %75’ini ayakta veya yürüyerek geçirenlerde varis nedeniyle hastaneye yatış riski 1,78 kat (%95 GA 1,19–2,68) bulunmuştur. Aynı çalışmada bu etkenin payı, çalışma çağındaki vakaların yaklaşık %22’si olarak hesaplanmıştır.

Ayakta durmak mı daha kötü, oturmak mı?

İkisi de hareketsizlik demektir ve ikisi de zorlar. Belirleyici olan duruş değil, baldır kaslarının çalışıp çalışmadığıdır. NHS hem “uzun süre ayakta durmayın” hem de “ayaklarınız yukarıda değilse uzun süre oturmayın” der. Yürümek her ikisinden de iyidir.

Hangi mesleklerde daha sık görülüyor?

Mesainin büyük bölümünün ayakta ve az hareketle geçtiği işlerde. Sağlık çalışanları üzerine 9 çalışmanın birleştirildiği 2025 tarihli meta-analizde varis sıklığı %25 (%95 GA %18–31) bulunmuştur. Öğretmen, kuaför, satış danışmanı, aşçı, garson, üretim bandı çalışanı ve ameliyathane ekibi benzer zorlanmayı yaşar.

Varis çorabı işe yarıyor mu?

Ayakta çalışan ve venöz yetmezliği olan 114 kişiyle yapılan bir çalışmada, 3 ay boyunca sınıf II basınçlı çorap kullanımı şikâyetlerde ve gün içi bacak şişmesinde anlamlı azalma sağlamıştır. Ancak basınç sınıfı ve ölçü kişiye göre belirlenir; bacakta atardamar tıkanıklığı olanlarda uygun olmayabilir.

Çorabı ne zaman giymeliyim?

Genel kural, sabah ayağa kalkmadan önce giyip mesai sonunda çıkarmaktır. Bacak şiştikten sonra giymek hem güçtür hem beklenen faydayı azaltır. Süre ve sınıf kararı hekiminize aittir.

Mesai içinde ne yapabilirim?

Saatte birkaç kez parmak ucuna kalkıp inmek, ağırlığı bir ayaktan diğerine aktarmak, mümkünse bir ayağı alçak bir basamağa koymak ve kısa yürüyüşler yapmak baldır pompasını çalıştırır. Sabit duruş en zorlayıcı olandır.

Bacağımdaki şişlik akşam artıp sabah geçiyor, normal mi?

Gün içinde artıp gece yatınca gerileyen şişlik venöz kaynaklı olabilir ve değerlendirilmelidir. Ancak tek bacakta ani başlayan şişlik, ısı artışı ve ağrı farklı bir tablodur — derin ven trombozu açısından acil değerlendirme gerekir.

Önlem alırsam mevcut varislerim geçer mi?

Hayır. Önlemler şikâyetleri azaltabilir ve ilerlemeyi yavaşlatabilir, ama genişlemiş damar kendiliğinden eski hâline dönmez. Yerleşmiş varis için renkli Doppler ultrasonla değerlendirme ve duruma göre tedavi planı gerekir.

İşyerinde kauçuk paspas faydalı mı?

Yukarıda anılan çalışmada kauçuk zemin paspasları denenmiş; şikâyetlerdeki azalma daha sınırlı kalmış ve gün içi bacak şişmesi kontrol grubundan farklı bulunmamıştır. Aynı çalışmada basınçlı çorap bu açılardan üstün çıkmıştır.

Kaynaklar

Bu yazıyı paylaş WhatsApp Facebook X Telegram LinkedIn

Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır; tıbbi tanı ve tedavi yerine geçmez. Şikayetleriniz için Prof. Dr. Yusuf Kalko’ya başvurabilirsiniz.

Prof. Dr. Yusuf Kalko — Kalp ve Damar Cerrahisi Uzmanı
Yazan: Prof. Dr. Yusuf Kalko Kalp ve Damar Cerrahisi Uzmanı

Bu içerik, alanında 30 yılı aşkın deneyime sahip Prof. Dr. Yusuf Kalko tarafından bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Biyografi ve akademik geçmiş →

YouTube · Instagram · Google Scholar · Akademik Yayınlar